Co wchodzi w skład ubezpieczenia społecznego, czyli ile płacimy składek?

Składki. Wszyscy je płacimy. Co miesiąc od naszej pensji odejmowane są kwoty na ich pokrycie. Ale czy tak naprawdę wiemy na co idą nasze pieniądze? Jak oszczędzić na emeryturę abyśmy nie musieli się martwić o przyszłość? W naszym artykule postaramy się przybliżyć zawiłości polskiego systemu ubezpieczeń społecznych.

Czym są składki na ubezpieczenie społeczne

Są to przymusowe i celowe świadczenia pieniężne. Do ich płacenia zobligowane są osoby fizyczne. Stanowią podstawowe źródło przychodu Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z którego finansowane są wypłaty świadczeń. W skład ubezpieczeń społecznych wchodzą:

• ubezpieczenia emerytalne,
• ubezpieczenia rentowe,
• ubezpieczenia chorobowe (w jego skład wchodzi również ubezpieczenie z tytułu macierzyństwa),
• ubezpieczenie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Mechanizm działania systemu opiera się na redystrybucji środków zgromadzonych od osób aktywnych zawodowo na rzecz tych, którzy spełniają warunki do otrzymania konkretnego świadczenia. Oznacza to, że pieniądze wpłacane dziś przez pracowników nie trafiają na ich indywidualne konta bankowe, lecz zasilają wspólny fundusz. Z niego następnie wypłacane są emerytury, renty oraz zasiłki chorobowe dla obecnych beneficjentów. System ten funkcjonuje w oparciu o zasadę solidarności międzypokoleniowej – młodsze generacje finansują świadczenia dla starszych, licząc jednocześnie na to samo wsparcie w przyszłości.

Kim jest ubezpieczony

To osoba fizyczna, która podlega chociaż jednemu z ubezpieczeń społecznych. To z jego uposażenia odciągane są środki na pokrycie składek. Ubezpieczenie społeczne może być obowiązkowe bądź dobrowolne. Przymus uiszczenia opłaty zależy od sposobu wykonywania działalności zawodowej.

Obowiązkowe świadczenie dotyczy osób, które są pracownikami najemnymi lub są zatrudnieni na podstawie umowy o pracę. W takim wypadku pracownika do ubezpieczenia zgłasza pracodawca. Zgłoszenie musi nastąpić przed dopuszczeniem pracownika do pracy – przekroczenie tego terminu może skutkować nałożeniem na pracodawcę sankcji finansowych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Osoby posiadające własną firmę, rolnicy i duchowieństwo sami składają wniosek o przyznanie im świadczenia i pilnują opłat na własną rękę. W przypadku osób, które nie zaliczają się do żadnej z wymienionych wyżej grup, opłacanie składki nie jest obowiązkowe. Jednak mają oni możliwość przelewania części swoich środków do ZUS, w ramach zabezpieczenia emerytalnego, ale w ich wypadku nie jest to obligatoryjne.

Podstawą prawną, regulującą sposób wypłacania i wielkość świadczeń, jest ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998 roku. Dokument ten precyzuje również terminy płatności składek – zarówno dla pracodawców, jak i dla osób prowadzących działalność gospodarczą. Opóźnienie w ich uiszczeniu prowadzi do naliczania odsetek, a w skrajnych przypadkach do egzekucji komorniczej.

Kto wydaje świadczenia

Podstawowym wykonawcą przepisów zawartych w ustawie o ubezpieczeniach społecznych jest w Polsce Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Instytucja ta zajmuje się m.in.: gromadzeniem składek na ubezpieczenia społeczne oraz dystrybucją świadczeń w wysokości i na zasadach określonych w przepisach.

ZUS jest również jedynym dysponentem Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. To państwowy fundusz celowy. Został powołany z mocy prawa do realizacji zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych. To właśnie z niego rozdysponowywane są środki na wypłaty rent i emerytur.

Oprócz funkcji płatniczych, ZUS prowadzi ewidencję wszystkich ubezpieczonych osób oraz weryfikuje prawidłowość zgłoszeń dokonywanych przez płatników składek. W praktyce oznacza to, że każdy pracodawca i osoba prowadząca działalność gospodarczą muszą regularnie przekazywać dokumenty rozliczeniowe (np. deklaracje ZUS DRA), które pozwalają na bieżąco monitorować historię składkową. Na tej podstawie ustalane są później prawa do świadczeń – zarówno krótkoterminowych (zasiłki chorobowe, macierzyńskie), jak i długoterminowych (emerytury, renty). Zakład prowadzi też postępowania wyjaśniające w przypadku rozbieżności między danymi zgłoszonymi przez płatnika a rzeczywistym stanem zatrudnienia.

Wysokość składki na ubezpieczenia

Wyrażona jest w formie stopy procentowej. Jest jednakowa dla wszystkich ubezpieczonych w przypadku ubezpieczeń chorobowych, emerytalnych i rentowych. Stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe jest zróżnicowana dla poszczególnych płatników i ustalana w zależności od poziomu zagrożeń zawodowych i ich skutków.

Zasada zróżnicowania stopy procentowej składek na ubezpieczenie, w zależności od stopnia zagrożenia zawodowego, została zapisana w ustawie o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz w rozporządzeniu w sprawie zróżnicowania stopy procentowej składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń zawodowych i ich skutków.

Składki wynoszą następująco:

• Ubezpieczenie emerytalne – składka wynosi 19,52% podstawy wymiaru, płacona jest przez płatnika i ubezpieczonego w równych częściach wynoszących 9,76% tej podstawy;
• Ubezpieczenie rentowe – składkę w wysokości 8% podstawy wymiaru płacą płatnik i ubezpieczony w następujących częściach: płatnik 6,5%, ubezpieczony 1,5%;
• Ubezpieczenie chorobowe i z tytułu macierzyństwa – wynosi 2,45% podstawy wymiaru, pokrywa je w całości ubezpieczony;
• Ubezpieczenie zdrowotne – to 9% podstawy wymiaru wynagrodzenia, płaci je w całości ubezpieczony;
• Ubezpieczenie wypadkowe – jego wysokość waha się od 0,6% do 3,60% podstawy wymiaru, uiszcza je, za pracownika, pracodawca;
• Składka na Fundusz Pracy – wynosi 2,45% podstawy wymiaru, pokrywa ją w całości pracodawca.

Podstawę wymiaru składek osób zatrudnionych stanowi wynagrodzenie, definiowane w sposób określony w przepisach dotyczących podatku dochodowego. W praktyce oznacza to uwzględnienie nie tylko wynagrodzenia zasadniczego, ale również premii, nagród, nadgodzin oraz innych świadczeń pieniężnych i niepieniężnych (np. wartość prywatnego użytkowania samochodu służbowego). Wyjątek stanowią niektóre elementy, takie jak jednorazowe odprawy czy ekwiwalenty za niewykorzystany urlop – te składniki nie zawsze podlegają oskładkowaniu, co regulują szczegółowe przepisy wykonawcze.

Rodzaj składki	Stopa (%)	Płaci pracownik	Płaci pracodawca
Emerytalna	19,52	9,76	9,76
Rentowa	8,00	1,50	6,50
Chorobowa	2,45	2,45	—
Zdrowotna	9,00	9,00	—
Wypadkowa	0,6–3,6	—	0,6–3,6
Fundusz Pracy	2,45	—	2,45

Oszczędzanie na emeryturę

Ubezpieczenie emerytalne stanowi zabezpieczenie dochodu po zakończeniu kariery zawodowej. Przysługuje każdemu, kto osiągnął wiek emerytalny i spełnił warunki określone w ustawie. Pieniądze na pokrycie zobowiązania są gromadzone z comiesięcznych składek od wynagrodzenia przekazywanych przez osoby zatrudnione.

Od 1 stycznia 1999 r. przyszli emeryci mają prawo wyboru sposobu oszczędzania na najdłuższe wakacje życia. Pierwszy z nich polega na przelaniu całej składki do ZUS-u. Tam kwota ta zostanie podzielona następująco: 12,22% podstawy wymiaru wpłynie na konto, a 7,3% na subkonto założone każdemu pracownikowi w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Kolejnym sposobem jest podział środków pomiędzy ZUS i Otwarty Fundusz Emerytalny. Wtedy do ZUS-u trafia 16,60% podstawy wymiaru, a pozostałe 2,92% zasili założone przez płatnika konto w OFE.

Składki wpłacane do ZUS-u podlegają corocznej waloryzacji. Proces ten polega na pomnożeniu środków przez specjalnie w tym celu ustalony wskaźnik zwany wskaźnikiem waloryzacji. Waloryzacja środków zewidencjonowanych na koncie w ZUS zależy od inflacji i wzrostu płac w gospodarce. Środki złożone na subkoncie podlegają waloryzacji wskaźnikiem równym średniorocznej dynamice wartości PKB za okres ostatnich pięciu lat.

Środki przekazywane przez płatników do Otwartego Funduszu Emerytalnego pomnażane są poprzez inwestowanie ich na rynkach finansowych. Jest to proces ryzykowny, ale dzięki niemu przyszła emerytura może zostać podwyższona. Dlatego warto się zastanowić nad skorzystaniem z tej opcji i skonsultowanie się z pracownikiem OFE. Poprzez inwestycję można zapewnić sobie większy dochód i lepsze życie na emeryturze.

Trzeba jednak pamiętać, że decyzja o wyborze formy oszczędzania emerytalnego ma charakter długoterminowy i wymaga przemyślanej analizy. OFE oferują potencjalnie wyższe stopy zwrotu niż mechanizm waloryzacji w ZUS, ale jednocześnie niosą ze sobą ryzyko rynkowe – wartość zgromadzonych środków może się wahać w zależności od koniunktury giełdowej. Z kolei konto i subkonto w ZUS gwarantują pewną przewidywalność, choć tempo wzrostu kapitału bywa tu wolniejsze. Osoby, które zdecydowały się na OFE, mogą też w określonych terminach zmienić fundusz lub wrócić do systemu czysto publicznego – warto śledzić komunikaty ZUS dotyczące tzw. okien transferowych, które otwierają się co kilka lat.